POST EN PERMANENTE ACTUALIZACIÓN (Última:
23-Novembro-2008). (Vouno facendo ós poucos).
O alfabeto uolof (Liifantu uolof):a, aa, à, b, bb, c, cc, d, dd, e, ee, é, ée, ë, f, g, gg, "h"*, i, ii, j, jj, k, kk, l, ll, m, mm, mb, mp, n, nn, nc, nd, ng, nj, nk, nx, nt, ñ, ññ, h, hh, o, oo, ó, óo, p, pp, q, r, rr, s, t, tt, u, uu, w, ww, x, y, yy.
(*)(Nota: o tratamento de texto de blogger, cámbiame éste símbolo cando o copio de word. O símbolo real de "h" é o grego de "nu").
É moi importante no uolof a lonxitude das vocáis, pois afecta ao senso de moitas palabras. Por eso se diferencian as vocáis breves das longas. A forza articulatoria das consonantes tamén é fundamental en moitos casos. Así, representanse na escrita as consonantes fortes como dobles. En posición final, as consonantes simples son apenas audibles. Pola contra, as fortes recálcanse de tal xeito que parecen ,ao oído, levar unha vocal engadida, en moitos casos.
Letras con valor fonético similar ao do galego:
Letra Exemplo Significado
p paaka coitelo
b bakkan nariz
m mar tér sede
f for recoller
t taw chuvia,chover
d daw correr
n nelaw dormir
s suuf chao
r (son "rr") rafet ser bonito
l lam brazalete
k kër casa
g(son "gu") garab árbore
ñ ñaw coser
Outras:
c soa coma "ch". Caabi (pron."chaabi"): Chave
j soa intermedia entre "y" e "ll" . Jabar: muller, no senso de "esposa".
x soa como "j" española. Xalam: guitarra.
q soa como "k", pero máis gutural.
w soa "u" como o "ou" francés de "oui. Woo: chamar (por alguén).
(*) "h" soa como a "n" final de "pan" .
(Continuará este epígrafe...)
INTRODUCCIÓN Á LINGUA.
O saúdo habitual (Nuyoo).
Na nga def ?( Pron. nanga def?) = Cómo estás?
Na?= Cómo? . Tamén se pode decir :Naka? (naka nga def?).
"Nga" é un dos varios xeitos de decir "tú".
Def: significa literalmente "Facer".
Na nga def? =(Lit.) Cómo tú fas?.
Resposta habitual: "Ma ngi fi rek" (Pron. mangui fi rek).
"Ma" é un xeito de decir "Eu".
"Ngi" é unha partícula que leva implícito o senso "Aiquí e agora"
"Fi"= "aiquí".
"Rekk": "Sólo, có senso de solamente".
1.Ma ngi fi rekk= "Eu por aiquí solamente". Parecido ao galego:"Por aiquí ando".
2. Sant Yallà: "(Ben,dou...) Grazas a Alá (Deus)".A traducción, non literal. "Moi ben,grazas".
É habitual interesarse por a familia: "Ana waa kër ga?"
Ana: Onde?
waa: xente, persoas,
kër: casa.
ga: partícula que significa "lexanía". Oponse a "gi", que significa "aiquí"
Ana waa kër ga: Onde-xente da casa- alá?.
Resposta habitual: Ñu nga fa. = Eles alá. Ñu= eles.("Por alá andan").
Comparar: Ma ngi fi / Ñu nga fa.
Tamén é habitual inresarse polo estado de saúde:
Sa yaram jàm? : Estás ben?. (Lit."O teu corpo está en paz?")
Sa: o teu
yaram: corpo
jàmm: (en) paz.
Resposta: "Jàmm rekk" . Estou ben ("En paz solamente").
Despedida habitual:Ba beneen yoon! . Hasta outra vez .Lit."Hasta outro camiño!".
Yoon= camiño, xeito de facer algo...Prácticamente sinónimo do inglés "way".
Ba ci kanam! . Hasta despóis!. (Lit. "Hasta "en" de frente)
Ba: Hasta.
Ci: é unha proposición "comodín" equivale a moitas preposiciós diferentes do galego, según o contexto: en, sobre,para,etc..
Kanam: "O que está por diante, de frente, despóis, etc".
Nuyul ma sa waa kër: Saúda da miña parte ós teus!
Ba suba ak jàmm!. Hasta mañán!. (Lit. "Hasta máñán con paz!").
"Suba", significa "mañán" nos dous sensos tamén habituáis do galego: "Primeira parte do día" e "o día seguinte".
Baax na! . Boeno!.Baax na!.
Ba suba ak jàmm!: Boeno! Hasta mañá!.
-----------------------------------------------------------------
Conversación típica entre un vendedor ambulante senegalés,e un galego interesado no uolof, nasrúas de calquer cidade galega:
C.-Salam maalekum. =Hola!
S.- Maalekum salam.=Hola (resposta)!
C.- Na nga def?. =Cómo estás?
S.- 1.Maa ngi fi rekk. ="Ben,grazas".
2.Sant Yallà.="(Ben,) Grazas a Deus".
C.Naka jaay yi?. =Cómo (van as) ventas?.
S. Tuuti tuuti. Amul xaalis. Weer wi dée na.=Pouco a pouco. Non hai cartos.É fin de mes ("O mes está morto").
C. Ñaata la xalaatkat di jaar?.=Canto costa o "pensador".
S.Fukk ak juroom.=Quince ("Dez e cinco").
C.1.Seer na lool.=É moi caro ("Caro el moito").2. Djafé na lool.Am naa fukk "euros" ak ñaar rekk.=Sólo teño doce euros.
S.Baax na. fukk ak benn puur yow.Xaritu waa senegal nga.=Boeno. Dez para tí. Eres amigo da xente de Senegal.
Notas:
-Salam maalekum.= Hola!,como no árabe.
-Maalekum salam.=Hola!,resposta.(No árabe, a resposta é lixeiramente diferente:Waalekum salam).Non pronunciar ante un árabe como en wolof. Oféndense, porque ten outro senso).
-Jaay: vender,ou venta.O uolof non diferencia o nome do verbo neste e noutros casos.Lekk:comer ou comida.Naan: beber ou bebida, etc.
-Yi: Clase do plural ("os,as").
-Tuuti: pouco, pequeno. No uolof,repítese frecuentemente o adxectivo pra "enfatizalo".
-Amul: "Non hai". Am:haber ou tér.
-ul:Negativo.
-Xaalis (Pron.Ghaalis): Diñeiro, plata.
-Weer: Mes. Tamén "Lúa". O número "trinta" dise "fanweer":os días do mes.
-Dée: morto.
-Xalaatkat(Pron.Ghalaatkat): "O pensador".Figura típica do Senegal.
-jaar: costar (un precio).
-Seer: adaptación ao uolof do francés "chèr":caro.
-Djafè: caro, difícil. Pra decir "doce(dez e dous) euros" dise, literalmente "dez euros e dous".A xeneralización a outras cifras é sinxela.
-Puur: Adaptación ao uolof do "pour" francés."Puur yow": pra tí.
Xarit: amigo. Xaritu: "amigo de". Ese senso da terminación "-u" con ese senso posesivo é habitual.
-Waa Senegal : A xente de Senegal (os senegaleses).
Waa Poliis: a xente da Policía (a Policía).Etc.
Curiosidad: Os seres humanos.: "Doomu Adama yi": "Os fillos de Adán".
Doom:fillo(-a)."-u":ver nota anterior.
--------------------------------------------------
NOTAS GRAMATICÁIS:Conxugación "presentativa".
Xa coñecemos a expresión "Ma ngi fi" que significa "Eu estou aiquí".Esta construcción chámase "presentativa".Velaí a sua conxugación:
23-Novembro-2008). (Vouno facendo ós poucos).
O alfabeto uolof (Liifantu uolof):a, aa, à, b, bb, c, cc, d, dd, e, ee, é, ée, ë, f, g, gg, "h"*, i, ii, j, jj, k, kk, l, ll, m, mm, mb, mp, n, nn, nc, nd, ng, nj, nk, nx, nt, ñ, ññ, h, hh, o, oo, ó, óo, p, pp, q, r, rr, s, t, tt, u, uu, w, ww, x, y, yy.
(*)(Nota: o tratamento de texto de blogger, cámbiame éste símbolo cando o copio de word. O símbolo real de "h" é o grego de "nu").
É moi importante no uolof a lonxitude das vocáis, pois afecta ao senso de moitas palabras. Por eso se diferencian as vocáis breves das longas. A forza articulatoria das consonantes tamén é fundamental en moitos casos. Así, representanse na escrita as consonantes fortes como dobles. En posición final, as consonantes simples son apenas audibles. Pola contra, as fortes recálcanse de tal xeito que parecen ,ao oído, levar unha vocal engadida, en moitos casos.
Letras con valor fonético similar ao do galego:
Letra Exemplo Significado
p paaka coitelo
b bakkan nariz
m mar tér sede
f for recoller
t taw chuvia,chover
d daw correr
n nelaw dormir
s suuf chao
r (son "rr") rafet ser bonito
l lam brazalete
k kër casa
g(son "gu") garab árbore
ñ ñaw coser
Outras:
c soa coma "ch". Caabi (pron."chaabi"): Chave
j soa intermedia entre "y" e "ll" . Jabar: muller, no senso de "esposa".
x soa como "j" española. Xalam: guitarra.
q soa como "k", pero máis gutural.
w soa "u" como o "ou" francés de "oui. Woo: chamar (por alguén).
(*) "h" soa como a "n" final de "pan" .
(Continuará este epígrafe...)
INTRODUCCIÓN Á LINGUA.
O saúdo habitual (Nuyoo).
Na nga def ?( Pron. nanga def?) = Cómo estás?
Na?= Cómo? . Tamén se pode decir :Naka? (naka nga def?).
"Nga" é un dos varios xeitos de decir "tú".
Def: significa literalmente "Facer".
Na nga def? =(Lit.) Cómo tú fas?.
Resposta habitual: "Ma ngi fi rek" (Pron. mangui fi rek).
"Ma" é un xeito de decir "Eu".
"Ngi" é unha partícula que leva implícito o senso "Aiquí e agora"
"Fi"= "aiquí".
"Rekk": "Sólo, có senso de solamente".
1.Ma ngi fi rekk= "Eu por aiquí solamente". Parecido ao galego:"Por aiquí ando".
2. Sant Yallà: "(Ben,dou...) Grazas a Alá (Deus)".A traducción, non literal. "Moi ben,grazas".
É habitual interesarse por a familia: "Ana waa kër ga?"
Ana: Onde?
waa: xente, persoas,
kër: casa.
ga: partícula que significa "lexanía". Oponse a "gi", que significa "aiquí"
Ana waa kër ga: Onde-xente da casa- alá?.
Resposta habitual: Ñu nga fa. = Eles alá. Ñu= eles.("Por alá andan").
Comparar: Ma ngi fi / Ñu nga fa.
Tamén é habitual inresarse polo estado de saúde:
Sa yaram jàm? : Estás ben?. (Lit."O teu corpo está en paz?")
Sa: o teu
yaram: corpo
jàmm: (en) paz.
Resposta: "Jàmm rekk" . Estou ben ("En paz solamente").
Despedida habitual:Ba beneen yoon! . Hasta outra vez .Lit."Hasta outro camiño!".
Yoon= camiño, xeito de facer algo...Prácticamente sinónimo do inglés "way".
Ba ci kanam! . Hasta despóis!. (Lit. "Hasta "en" de frente)
Ba: Hasta.
Ci: é unha proposición "comodín" equivale a moitas preposiciós diferentes do galego, según o contexto: en, sobre,para,etc..
Kanam: "O que está por diante, de frente, despóis, etc".
Nuyul ma sa waa kër: Saúda da miña parte ós teus!
Ba suba ak jàmm!. Hasta mañán!. (Lit. "Hasta máñán con paz!").
"Suba", significa "mañán" nos dous sensos tamén habituáis do galego: "Primeira parte do día" e "o día seguinte".
Baax na! . Boeno!.Baax na!.
Ba suba ak jàmm!: Boeno! Hasta mañá!.
-----------------------------------------------------------------
Conversación típica entre un vendedor ambulante senegalés,e un galego interesado no uolof, nasrúas de calquer cidade galega:
C.-Salam maalekum. =Hola!
S.- Maalekum salam.=Hola (resposta)!
C.- Na nga def?. =Cómo estás?
S.- 1.Maa ngi fi rekk. ="Ben,grazas".
2.Sant Yallà.="(Ben,) Grazas a Deus".
C.Naka jaay yi?. =Cómo (van as) ventas?.
S. Tuuti tuuti. Amul xaalis. Weer wi dée na.=Pouco a pouco. Non hai cartos.É fin de mes ("O mes está morto").
C. Ñaata la xalaatkat di jaar?.=Canto costa o "pensador".
S.Fukk ak juroom.=Quince ("Dez e cinco").
C.1.Seer na lool.=É moi caro ("Caro el moito").2. Djafé na lool.Am naa fukk "euros" ak ñaar rekk.=Sólo teño doce euros.
S.Baax na. fukk ak benn puur yow.Xaritu waa senegal nga.=Boeno. Dez para tí. Eres amigo da xente de Senegal.
Notas:
-Salam maalekum.= Hola!,como no árabe.
-Maalekum salam.=Hola!,resposta.(No árabe, a resposta é lixeiramente diferente:Waalekum salam).Non pronunciar ante un árabe como en wolof. Oféndense, porque ten outro senso).
-Jaay: vender,ou venta.O uolof non diferencia o nome do verbo neste e noutros casos.Lekk:comer ou comida.Naan: beber ou bebida, etc.
-Yi: Clase do plural ("os,as").
-Tuuti: pouco, pequeno. No uolof,repítese frecuentemente o adxectivo pra "enfatizalo".
-Amul: "Non hai". Am:haber ou tér.
-ul:Negativo.
-Xaalis (Pron.Ghaalis): Diñeiro, plata.
-Weer: Mes. Tamén "Lúa". O número "trinta" dise "fanweer":os días do mes.
-Dée: morto.
-Xalaatkat(Pron.Ghalaatkat): "O pensador".Figura típica do Senegal.
-jaar: costar (un precio).
-Seer: adaptación ao uolof do francés "chèr":caro.
-Djafè: caro, difícil. Pra decir "doce(dez e dous) euros" dise, literalmente "dez euros e dous".A xeneralización a outras cifras é sinxela.
-Puur: Adaptación ao uolof do "pour" francés."Puur yow": pra tí.
Xarit: amigo. Xaritu: "amigo de". Ese senso da terminación "-u" con ese senso posesivo é habitual.
-Waa Senegal : A xente de Senegal (os senegaleses).
Waa Poliis: a xente da Policía (a Policía).Etc.
Curiosidad: Os seres humanos.: "Doomu Adama yi": "Os fillos de Adán".
Doom:fillo(-a)."-u":ver nota anterior.
--------------------------------------------------
NOTAS GRAMATICÁIS:Conxugación "presentativa".
Xa coñecemos a expresión "Ma ngi fi" que significa "Eu estou aiquí".Esta construcción chámase "presentativa".Velaí a sua conxugación:
Ma ngi fi. ..........Eu estóu aiquí.
Yaa ngi fi...........Tú estás aiquí.
Mu ngi fi............El /Ela está aiquí.
Ñu ngi fi............Nós estamos aiquí
Yeena ngi fi........Vós estades aiquí.
Ñu n gi fi............Eles/Elas están aiquí.
Si o suxeto está lonxe, dise "nga" no canto de "ngi", e "fa" no canto de "fi". Obviamente, sólo se aplica á terceira persoa.
Mu nga fa.............El/Ela está alá
Ñu nga fa............. Eles/Elas están alá.
Conxuguémola agora con un verbo. Por exemplo "dem", "marchar,irse".
Maa ngiy dem..........Eu marcho.
Yaa ngiy dem..........Tú marchas.
Mu ngiy dem..............El marcha.
Ñu ngiy dem...............Nós marchamos.
Yeena ngiy dem........Vós marchades.
Ñu ngiy dem..............Eles marchan.
A partícula " -y" engadida a "ngi" corresponde ao "presente", anque non exactamente como se entende no galego. Tamén vemos que se ve o "infinitivo" do verbo ("dem", neste caso) permanece fixo.
Outros exemplos
Lekk: comer.
Maa ngiy lekk....Eu como. Etc.
Xiif: Tér fame.
Maa ngiy xiif......Eu teño fame.Etc.
Xiif: Tér fame.
Maa ngiy xiif......Eu teño fame.Etc.
Consultar diccionario de verbos ao final do post pra xeneralizar o exercicio.
O ADXECTIVO POSESIVO SINGULAR:
Singular:
O meu, a miña... sama .
O teu, a tua....... sa.
O seu, a sua...... -am (sufixo).
Plural:
O noso, a nosa.... suñu.
O voso, a vosa.... seen.
O seu (de eles/as)... seen.
Exemplo con "fas":cabalo.
Sama fas.....O meu cabalo
Sa fas.........O teu cabalo
fasam..........O seu cabalo
Suñu fas......O noso cabalo.
seen fas......O voso cabalo.
seen fas......O seu (de eles/as) cabalo.
O ADXECTIVO POSESIVO PLURAL
samay/sumay.......os meus
say..........................os teus
Ay...-am..................os seus (de él/ela).
suñuy.......................os nosos
seeni.........................os vosos
seeni.........................os seus (de eles)
Exemplo con "doom" (fillo/a):
samay doomm......os meus fillos
say doom.............os teus fillos
ay doommam........os seus fillos (de el/ela)
suñuy doom.........os nosos fillos
seeni doom.......... os vosos fillos
seeni doom...........os seus fillos (de eles/as)
samay/sumay.......os meus
say..........................os teus
Ay...-am..................os seus (de él/ela).
suñuy.......................os nosos
seeni.........................os vosos
seeni.........................os seus (de eles)
Exemplo con "doom" (fillo/a):
samay doomm......os meus fillos
say doom.............os teus fillos
ay doommam........os seus fillos (de el/ela)
suñuy doom.........os nosos fillos
seeni doom.......... os vosos fillos
seeni doom...........os seus fillos (de eles/as)
A CONXUGACIÓN "ENFÁTICA DO COMPLEMENTO"
No uolof existen varias conxugaciós, das que xa coñecemos a "presentativa". Vexamos agora a construcción que pon énfasis no complemento.
Dem:Ir.Tefes:Praia.
Tefes laa dem: fun á praia. O senso é: "Foi á praia, e non a outro sitio, onde fun".
Tefes laa dem........fun Á PRAIA.
Tefes nga dem......fuches á praia.
Tefes la dem .........foi á praia.
Tefes lañu dem.....fomos á praia.
Tefes ngeen dem..fóstedes á praia.
Tefes lañu dem......foron á praia.
Notas:
-Poñemos o exemplo en "pasado", por ser máis sinxelo. Máis abaixo poñémos o "presente".Poñemos "pasado" e "presente" entre virguliñas porque o senso de estas palabras non é exactamente igual no uolof que no galego. No seu momento, explicarémolo.
-A esta conxugación chámaselle tamén conxugación "en la" (por a partícula correspondente á terceira persoa do singular.Á "presentativa" chámaselle tamén "en mu").
-A única diferencia entre "laa" e "la" danos idea da importancia da lonxitude das vocáis no uolof.
Vexamos agora a construcción do "presente":
Tefes laay dem........vou Á PRAIA.
Tefes ngay dem......vas á praia.
Tefes lay dem .........vai á praia.
Tefes lañuy dem.....imos á praia.
Tefes ngeen di dem..ides á praia.
Tefes lañuy dem......van á praia.
Como se ve , a partícula sufixada "-y" da o senso do presente. Na segunda persoa do singular, sepárase, convertida en "di".
SUFIXOS IMPORTANTES, E O SEU SENSO:
-adi."falta de, ausencia de".
wér: estar san.
wéradi: non estar san.
-aat."Repeteción, iteración".
naan: beber.
naanaat: volver a beber.
-andi. "Provisionalmente, mentras se espera".
xool: mirar, mirada.
xoolandi: mirar algo en canto se espera.
-antu. "Falta de seriedade, lixereza".
dox: camiñar.
doxantu: pasear.
-ati. "repetición despóis dunha interrupción".
taw: chover (ou chuvia).
tawati: "Recomenzar a chover".
-eel. "multiplicar"
fukk: dez
fukkeel: facer algo por décima vez.
-i . "ir a"
añ: comer.
añi: ir a comer
-si. "vir de".
-
A estructura canónica das palabras no uolof.
-adi."falta de, ausencia de".
wér: estar san.
wéradi: non estar san.
-aat."Repeteción, iteración".
naan: beber.
naanaat: volver a beber.
-andi. "Provisionalmente, mentras se espera".
xool: mirar, mirada.
xoolandi: mirar algo en canto se espera.
-antu. "Falta de seriedade, lixereza".
dox: camiñar.
doxantu: pasear.
-ati. "repetición despóis dunha interrupción".
taw: chover (ou chuvia).
tawati: "Recomenzar a chover".
-eel. "multiplicar"
fukk: dez
fukkeel: facer algo por décima vez.
-i . "ir a"
añ: comer.
añi: ir a comer
-si. "vir de".
-
A estructura canónica das palabras no uolof.
A maior parte das palabras do uolof son monosílabas, rematadas case sempre por consoante.
A estructura canónica sería a seguinte:c v(v) c(c).Esto é: consoante, vocal (simple ou doble), consonante (simple ou doble).
Exemplos:xaj : can
ndox :auga (lembrar que "nd" é unha soa consoante).
bopp: cabeza
A "asimilación" das vocáis no uolof.
Cando unha palabra que remata en vocal entra en contacto con algunha das partículas significativas do uolof dase o que se chama "asimilación por contacto".
Cando unha palabra que remata en vocal entra en contacto con algunha das partículas significativas do uolof dase o que se chama "asimilación por contacto".
Exemplos:
Wone+al=woneel . "Móstrame"("al" é a partícula do imperativo).
loxo+am= loxoom. "a sua man (de el)".("am" é o sufixo con senso de adxectivo posesivo da terceira persoa do singular).
TÁBOA-RESUME da asimilación:
a+a = a
a+a = a
a+e = aa
i + a = ee
i+e = ee
e + a = ee
e + e = ee
u + u = oo
u + e = oo
o + a = oo
o + e = oo
A "Épenthése" (palabra francesa da que non coñezo equivalente galega).
O uolof non permite o encontro de duas vocáis diferentes. Pra evitar o hiato,sírvese, según o caso, de /w/, /y/ ou /j/ como consoantes de "épenthèse":
A "Épenthése" (palabra francesa da que non coñezo equivalente galega).
O uolof non permite o encontro de duas vocáis diferentes. Pra evitar o hiato,sírvese, según o caso, de /w/, /y/ ou /j/ como consoantes de "épenthèse":
fo + ukaay = foyukaay . Xoguete ("xogar" + "aparato").
ji + i = jiwi, jiyi. Ir sementar ("Sementar" + "ir")
joxe + aat = joxeaat . Volver a dar. ("dar" + "repetir").
DICCIONARIO DE VERBOS UOLOF:
àgg:chegar ( a un sitio).
agsi:chegar (ao lugar do locutor,"achegarse").
am: ter,poseer.
añ:comer( a comida do mediodía), xantar
bale:barrer.bëgg:querer (tamén có senso de"amar").boom:asesinar,matar.cacc:roubar.dagg:cortar.damm:romper,romperse.daw: correr,escapar.
def: facer.
dekk: vivir (en un sitio),habitar.
dellu:volver.dellusi:volver(ao lugar do locutor).dimbale:axudar.dugal:meter.faj:curar.fattali:recordar.fay:pagar.Tamén "apagar" (un lume,unha lámpara).fecc:bailar.fen:mentir.fo:xogar.for: recoller (cousas).
genn:salir.àng:aprender.
jaay:vender.jéli: ir buscar a alguén.
jot:alcanzar,chegar a ser.lakk:queimar,queimarse.mar: tér sede.
nuyu: saludar.
raxas:limpar.sant: agradecer.
seet: mirar, examinar, visitar (un lugar ou persoa...)
ubbi:abrir.xam;saber.wax: falar, decir.
yendu: pasar o día.
àgg:chegar ( a un sitio).
agsi:chegar (ao lugar do locutor,"achegarse").
am: ter,poseer.
añ:comer( a comida do mediodía), xantar
bale:barrer.bëgg:querer (tamén có senso de"amar").boom:asesinar,matar.cacc:roubar.dagg:cortar.damm:romper,romperse.daw: correr,escapar.
def: facer.
dekk: vivir (en un sitio),habitar.
dellu:volver.dellusi:volver(ao lugar do locutor).dimbale:axudar.dugal:meter.faj:curar.fattali:recordar.fay:pagar.Tamén "apagar" (un lume,unha lámpara).fecc:bailar.fen:mentir.fo:xogar.for: recoller (cousas).
genn:salir.àng:aprender.
jaay:vender.jéli: ir buscar a alguén.
jot:alcanzar,chegar a ser.lakk:queimar,queimarse.mar: tér sede.
nuyu: saludar.
raxas:limpar.sant: agradecer.
seet: mirar, examinar, visitar (un lugar ou persoa...)
ubbi:abrir.xam;saber.wax: falar, decir.
yendu: pasar o día.
DICCIONARIO DE SUSTANTIVOS:
aada:costume,hábito.
àll:selva.
at:edade,ano.
awra:sexo,órganos sexuáis (formal,non coloquial).
bakkan:nariz.
bakkan:nariz.
bant:pau,caxato.
borom: dono,propietario, xefe.
ceeb:arroz.
coono:cansamento,fatiga.
jèn: peixe.
mbir: asunto
ndox: auga.
sàngara:alcol.
sarica:agasallo,souvenir
togg:cociña,plato cociñado.
waxtu: hora
xarit:amigo/a
xel:espíritu,pensamento,intelixencia
ceeb:arroz.
coono:cansamento,fatiga.
jèn: peixe.
mbir: asunto
ndox: auga.
sàngara:alcol.
sarica:agasallo,souvenir
togg:cociña,plato cociñado.
waxtu: hora
xarit:amigo/a
xel:espíritu,pensamento,intelixencia
